Sjálfbær þróun
Lykilhugtak í umræðum um umhverfismál
Hugtakið "sjálfbær þróun" er íslensk þýðing á enska orðasambandinu "sustainable development".* Í stuttu máli má segja að með sjálfbærri þróun sé átt við að leitast sé við að mæta þörfum samtímans án þess að draga úr möguleikum komandi kynslóða til þess að mæta sínum þörfum. Skírskotun til orkuauðlinda er augljós en hugtakið tekur yfir mun breiðara svið og byggir á þremur meginstoðum sem allar tengjast innbyrðis: umhverfi, efnahagur og samfélagsmál. Þetta samhengi má sjá á meðfylgjandi skýringamynd.
Með tilliti til umhverfismála vísar hugtakið sjálfbær þróun í einfaldaðri mynd í tvær áttir. Í fyrsta lagi að ganga ekki óhóflega á forða náttúrunnar heldur að nýta auðlindir á þann hátt að þær nái að endurnýja sig. Sem dæmi eru sjálfbærar veiðar nytjastofna í hafinu og sjálfbært skógarhögg þar sem nýjum trjám er plantað í stað þeirra sem höggvin eru. Í öðru lagi að nýting náttúruauðlinda feli ekki í sér mengun lofts, lands og hafs eða leiði af sér önnur umhverfisspjöll. Á loftslagsráðstefnunni í Río de Janeiro var t.d. eitt af meginmarkmiðunum að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í samræmi við sjálfbæra þróun.
Sjálfbærar orkulindir eru þær sem hægt er að nýta í takt við endurnýjun þeirra. Að öllu jöfnu eru meginorkulindir okkar Íslendinga, jarðhiti og vatnsorka, flokkaðar sem endurnýjanlegar. Greina þarf á milli hugtakanna endurnýjanleiki og sjálfbærni. Endurnýjanleiki lýsir eiginleikum orkulindar (orkulindin endurnýjar sig) en hugtakið sjálfbær tengist því hvernig nýtingu hennar er háttað (að ganga ekki svo á endurnýjalega orkulind að hún hafi ekki undan að endurnýjast).
Í raun er erfitt að gefa einfalda og altæka skilgreiningu á hugtakinu "sjálfbær þróun" og birtingarmyndirnar geta verið mismunandi. Megin hugmyndin er þó ávallt á þá lund að skila beri umhverfinu - Jörðinni - til framtíðarkynslóða í sama ástandi og við tókum hana í arf frá gengnum kynslóðum. Lýsandi fyrir þessa hugsun er eftirfarandi orðatiltæki frá Kenýa: "Þú hefur ekki fengið landið til eignar frá foreldrum þínum; þú hefur það að láni frá börnum þínum." (Sjá t.d. Vísindavef Háskóla Íslands.)
Ríkisvaldið hefur mjög komið að innleiðingu og kynningu á sjálfbærri þróun í íslensku samfélagi. Á vef Umhverfisráðuneytisins er m.a. að finna sérstakan verkefnaflokk er fjallar um sjálfbæra þróun og nokkur rit og skýrslur sem fjalla á einn eða annan hátt um sjálfbæra þróun, m.a. ritin Velferð til framtíðar. Sjálfbær þróun í íslensku samféagi. Stefnumörkun til ársins 2020 og Velferð til framtíðar - sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. Áherslur 2006-2009 .
Haustið 2007 áréttaði Iðnaðarráðuneytið að verkefnisstjórn rammaáætlunar beri að taka sérstakt tillit til sjónarmiða sjálfbærni í mati á háhitakostum. Var verkefnisstjórninni falið að semja drög að reglum "er hafi það að markmiði að tryggja sjálfbæra nýtingu jarðvarma". Á vegum Orkustofnunar hafði starfað vinnuhópur þar sem fjallað var um sjálfbærni jarðhitans og var hann virkjaður til að sinna þessu verkefni á vegum rammaáætlunar. Vinnuhópurinn skilaði skýrslu um sjálfbæra nýtingu jarðhitans á árinu 2010.
------------------------------------------------------
*Fram hefur komið gagnrýni á íslensku þýðinguna "sjálfbær" á enska orðinu "sustainable" í því samhengi sem hér um ræðir. Réttara væri að nota orðið "haldbær". Hér verður þó notast við orðið "sjálfbær" enda hefur það náð að festa sig í íslensku máli þegar þessi mál ber á góma. (Sjá t.d. Niðurstöðuskýrslu 1. áfanga, bls. 68.)