Niðurstöður fyrsta áfanga

Flokkun 43 virkjunarkosta

Markmið rammaáætlunarinnar var "að leggja mat á og flokka virkjunarkosti til raforkuframleiðslu, jafnt vatnsafls og háhita, með tilliti til orkugetu, hagkvæmni og annars þjóðhagslegs gildis, samhliða því að skilgreina, meta og flokka áhrif þeirra á náttúrufar, náttúru- og menningarminjar svo og á hagsmuni allra þeirra sem nýta þessi sömu gæði."

Á grundvelli mats faghópa flokkaði verkefnisstjórnin 35 nýjar virkjunarhugmyndir í fimm flokka (a til e) eftir umhverfisáhrifum, aðra fimm eftir heildarhagnaði og fimm eftir arðsemi. Um þessa flokkun voru gerðir fyrirvarar vegna takmarkaðra gagna, einkum um umhverfisáhrif, en einnig um heildarhagnað og arðsemi, þar sem frumáætlanir um tilhögun voru skammt á veg komnar. Einnig voru flokkaðar til samanburðar 3 jarðvarmavirkjanir (Svartsengi, Nesjavellir og Krafla) og 5 vatnsaflsvirkjanir (Búðarhálsvirkjun, Norðlingaölduveita, Villinganesvirkjun, Kárahnjúkavirkjun og Fljótsdalsvirkjun) sem höfðu áður gengið í gegnum ítarlegra mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Þessi samanburður þótti æskilegur sem viðmið og til kvörðunar á matsaðferðum.

Að neðan er birt niðurstaða flokkunarinnar með tilliti til umhverfisáhrifa. Á svipaðan hátt mátti draga niðurstöðurnar saman þar sem efst væri raðað virkjunum með hagstæðasta flokk heildarhagnaðar eða arðsemi. Þar skortir hins vegar gögn til að greina á milli jarðvarmavirkjana. Nánari lýsingu á töflunni að neðan er að finna í niðurstöðuskýrslu 1. áfanga bls. 63. o. áfr.

Í inngangi Sveinbjörns Björnssonar, formanns verkefnisstjórnar, í niðurstöðuskýrslu 1. áfanga rammaáætlunar sem út kom haustið 2003, eru meginniðurstöður matsins dregnar saman með eftirfarandi hætti:

Í flokk a með minnstum umhverfisáhrifum féllu 19 virkjanir með samanlagða nýja orkugetu um 11.200 GWh (Gíga-watts-stundir) á ári. Þrjár þeirra voru vatnsaflsvirkjanir en hinar jarðvarmavirkjanir. Arðsemi þessara virkjunarkosta var yfirleitt í meðallagi (flokkur c á skala a til e). Gögn skorti til að greina á milli jarðvarmavirkjana um arðsemi og heildarhagnað. Þar gætu virkjanir nærri byggð reynst hagkvæmari ef þær njóta markaðar fyrir varma til annarra nota en raforkuframleiðslu. Verkefnisstjórn taldi að á næstu árum væri skynsamlegt að leggja áherslu að kanna nánar kosti þess að nýta virkjanir sem falla í þennan flokk.

Einfaldaðar niðurstöður flokkunar efir virkjAnahugmyndum (með samanburðarvirkjunum).

Röðun eftir umhverfisáhrifum (U) og síðan heildarhagnaði  (H) eða arðsemi (A).

[Sjá töflu 5.13, bls. 65 í Niðurstöðuskýrslu 1. áfanga]

    *  H=Háhiti / V=Vatnsafl / S=Samanburðarvirkjun
  **  U=Umhverfisáhrif / H=Heildarhagnaður / A=Arðsemi
***  I = Faghópur I / II = Faghópur II / IV = Faghópur IV

Níu virkjunarkostir með samanlagða orkugetu um 5.775 GWh á ári féllu í umhverfisflokk b og yfirleitt arðsemisflokk c eða betri (á skala a til e). Sex þeirra voru vatnsaflsvirkjanir en 3 jarðvarmavirkjanir. Í þessum hópi voru sérstakar athugasemdir gerðar við Skaftárveitu vegna landslags og skorts á gögnum um áhrif á vatnasvæði í Skaftárhreppi og Brennisteinsfjöll vegna landslags og víðernis.

    *  H=Háhiti / V=Vatnsafl / S=Samanburðarvirkjun
  **  U=Umhverfisáhrif / H=Heildarhagnaður / A=Arðsemi
***  I = Faghópur I / II = Faghópur II / IV = Faghópur IV

Í umhverfisflokk c féllu  Hrafnabjargarvirkjun b (618 GWh/ár), Skatastaðavirkjun a og b (1.046/1.290 GWh/ár) og Grændalur (840 GWh/ár). Grændalur fékk hæstu einkunn af jarðhitasvæðum fyrir náttúruverðmæti í jarðminjum, vatnafari og vistgerðum. Ef vernda ætti eitthvert jarðhitasvæðanna á Hengilssvæði ósnortið kæmi Grændalur þar fyrst til greina. Skatastaðavirkjun fékk allhátt mat í öllum viðföngum umhverfisáhrifa og var með lakari hagkvæmni en margir virkjunarkostir í umhverfisflokkum a og b.

    *  H=Háhiti / V=Vatnsafl / S=Samanburðarvirkjun
  **  U=Umhverfisáhrif / H=Heildarhagnaður / A=Arðsemi
***  I = Faghópur I / II = Faghópur II / IV = Faghópur IV

Í umhverfisflokk d féllu Fljótstdalsvirkjun (1.390 GWh/ár), Norðlingaöluveita (575 m) (650 GWh/ár) og fimm virkjunarstaðir á Torfajökulssvæði með samanlagða orkugetu um 4.200 GWh/ár. Svæðið var talið mikilvægt til útivistar og ferðaþjónustu en frekari rannsókna væri þörf til að skera úr um hvort og hvernig virkjanir og ferðaþjónusta gætu átt samleið á svæðinu. Svæðið var vegna orkugetu áhugavert fyrir orkuframleiðendur en ekkert benti þó til þess að virkjanir þar yrðu hagkvæmari en virkjanir sem njóta hagræðis af nálægð við byggð.

    *  H=Háhiti / V=Vatnsafl / S=Samanburðarvirkjun
  **  U=Umhverfisáhrif / H=Heildarhagnaður / A=Arðsemi
***  I = Faghópur I / II = Faghópur II / IV = Faghópur IV

Í umhverfisflokk e féllu Kárahnjúkavirkjun (4.670 GWh/ár), virkjun Jökulsár á Fjöllum (4.000 GWh/ár) og Markarfljótsvirkjanir a og b (735 GWh/ár). Vegna stærðar voru Kárahnjúkavirkjun og virkjun Jökulsár með mikinn heildarhagnað og þær virtust einnig vel arðsamar. Rannsóknargögn og frumáætlanir um Jökulsá á Fjöllum og vatnasvið hennar voru komin til ára sinna og þau þyrfti að bæta. Jafnframt væri rannsókn svæðisins mikilvæg vegna tillagna um stækkun þjóðgarðsins í Jökulsárgljúfrum og hugsanlegrar tengingar hans við Vatnajökulsþjóðgarð. Markarfljótsvirkjun hafði mikil umhverfisáhrif og slaka hagkvæmni.

    *  H=Háhiti / V=Vatnsafl / S=Samanburðarvirkjun
  **  U=Umhverfisáhrif / H=Heildarhagnaður / A=Arðsemi
***  I = Faghópur I / II = Faghópur II / IV = Faghópur IV

Not af niðurstöðum

Sveinbjörn Björnsson velti einnig fyrir sér hvernig niðurstöður 1. áfanga gætu nýst. Líta mátti á niðurstöður 1. áfanga rammaáætlunar sem grunn fyrir mat á frumáætlunum virkjana, bæði hagkvæmni þeirra og helstu umhverfisáhrifum. Stjórnvöld myndu geta nýtt niðurstöðurnar sem grundvöll að stefnumörkun í orku- og náttúruverndarmálum og vísaði til samþykktar ríkisstjórnarinnar um framkvæmdaáætlun frá febrúar 1997.

"Iðnaðarráðherra mun geta notfært sér niðurstöðurnar við stefnumörkun um frumrannsóknir ríkisins í orkumálum og við útgáfu rannsóknar- og nýtingarleyfa nýrra virkjana. Slíkt kann að vera sérstaklega mikilvægt eftir að ný raforkulög eru komin til framkvæmda, þar sem samkeppni í raforkuframleiðslu er eitt meginatriða þeirra laga."

Samkvæmt lögum um náttúruvernd skyldi umhverfisráðherra eigi sjaldnar en á fimm ára fresti láta vinna náttúruverndaráætlun fyrir landið og leggja fyrir Alþingi. Drög að fyrstu áætlun af því tagi lá þá fyrir en hana átti að leggja fram á  Alþingi á þáverandi þingi (2003-2004). Þess væri að vænta að mat og samanburður rammaáætlunar á náttúrufarsverðmætum tiltekinna svæða gæti gagnast við gerð næstu náttúruverndaráætlunar.

Þá myndu niðurstöður gagnast stjórnvöldum við mat á umhverfisáhrifum skipulagsáætlana og margskonar skipulagsvinnu ríkis og sveitarfélaga. Allt landið væri orðið skipulagsskylt og skyldu öll sveitarfélög hafa lokið við gerð aðalskipulags eigi síðar en árið 2007. Rammaáætlun gæfi vísbendingar um hagkvæma virkjunarkosti og náttúruverðmæti og upplýsingar af því tagi myndu eflaust gagnast sveitarfélögunum við ákvörðun um landnotkun, jafnt við breytingar á aðalskipulagi sem við skipulag á svæðum sem ekki hefðu áður verið skipulögð.

Sveinbjörn benti einnig á að  vert væri að nefna að þær aðferðir sem Náttúrufræðistofnun Íslands hefði þróað við vinnu vegna rammaáætlunar til rannsókna á náttúrufari landsins myndu gagnast við hvers konar rannsókn á umhverfi og náttúru landsins til frambúðar.

Um gagn orkufyrirtækja og Orkustofnunar af Rammaáætlun sagði í skýrslunni að þau myndu geta nýtt sér upplýsingarnar með ýmsum hætti. "Oft hafa þessir aðilar lagt í ærinn kostnað við að útfæra og meta virkjunarhugmyndir áður en í ljós kom að veruleg andstaða var gegn framkvæmdum vegna óæskilegra umhverfisáhrifa þeirra." Rammaáætlun gæti vísað á leiðir sem sneiddu hjá þessari óheppilegu stöðu. Í fyrsta lagi gæfi niðurstaða áætlunarinnar vísbendingu um hvaða kostir væru fjárhagslega vænlegir. Í öðru lagi greindi hún þá kosti sem líklegir væru til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif og sýndi á hvaða svæðum þekkingu væri ábótavant. Í þriðja lagi væri bent á náttúrufyrirbæri sem teldust vera verðmæt.

Orkufyrirtækin og Orkustofnun gætu því við ákvörðun um rannsóknir á einstökum virkjunarkostum nýtt sér niðurstöður rammaáætlunar með því að velja vænlega kosti sem litlar líkur væru á að valdi umtalsverðum umhverfisáhrifum eða deilum. Þá gætu þessir aðilar leitað annarra leiða við hönnun mannvirkja en þeirra sem lagðar voru til grundvallar í mati vegna rammaáætlunar og þannig sneitt hjá verstu umhverfisáhrifum sem fram koma í niðurstöðum. Loks væri rétt að benda á "að orkufyrirtækin geta aukið rannsóknir á tilteknu virkjunarsvæði með það í huga að aukin þekking leiði í ljós minni umhverfisáhrif eða virkjun verði hagkvæmari en áætlað hefur verið og reynist því fýsilegri en fyrirliggjandi gögn benda til."